OPOWIEM CI BAJKĘ... POLSKIE BAŚNIE, LEGENDY I PODANIA W SZTUCE

Od 18 kwietnia do 29 czerwca 2008 roku Muzeum Śląskie w Katowicach zaprasza na edukacyjną wystawę łączącą literaturę i sztuki plastyczne. Legenda o Piaście, smoku wawelskim czy Świteziance to kilka z prezentowanych motywów. Zobaczymy je na pracach m.in. Jacka Malczewskiego, Jana Matejki Leona Wyczółkowskiego oraz Witolda Pruszkowskiego. Wernisaż wystawy odbędzie się w czwartek 17 kwietnia o godz. 15.00.

Zapewne nie tylko w Polsce od jakiegoś czasu obserwujemy zjawisko wypierania baśni rodzimej przez motywy - nazwijmy je - „ogólnoświatowe”. Małe, kolorowe, efektownie wydane książeczki zawierają tematy powszechnie znane. Są to zazwyczaj skrócone, spłycone, wręcz okaleczone wersje bajek Charles’a Perrault, braci Grimm lub późniejszych utworów literackich. Jest Czerwony Kapturek, Śpiąca Królewna, Pinokio i Kubuś Puchatek. Podobnie film, głównie animowany, promuje teksty klasyczne, od „Królewny Śnieżki” po „Shrecka”.

Gdzie wśród nich są nasze polskie baśnie i podania? Dzieci niechętnie sięgają do wydań sprzed lat, często bez ilustracji. Pojedyncze utwory w podręcznikach to stanowczo za mało. Współczesne nastolatki nie wiedzą, kim była Wanda i dlaczego rzuciła się do Wisły. Nie wiedzą, kogo zjadły myszy w Kruszwicy. Kuratorki wystawy - Beata Grochowska i Katarzyna Jarmuł – wyjaśniają: Dlatego powstała ta wystawa. Chcemy dorosłym przypomnieć, a dzieciom opowiedzieć baśnie, legendy i podania rodzime. Najstarsze, które prezentujemy sięgają wczesnego średniowiecza. Są to podania o początkach państwa polskiego, mity nadgoplańskie o Popielu i Piaście Kołodzieju. Nie zapominamy również o Kraku i smoku wawelskim. Pragniemy, choć to może cel zbyt ambitny, podtrzymać ciągłość tradycji – aby wnuki poznały teksty, na których wychowali się ich dziadkowie.

Ekspozycja przypomina polskie baśnie ludowe i literackie oraz sposób w jaki inspirowały artystów od XVIII do XX wieku. W „opowiadaniu bajek” pomoże kilkadziesiąt dzieł: grafik, rysunków, obrazów i rzeźb inspirowanych ich tematyką. Ich twórcy to m.in. znani polscy artyści: Jan Matejko, Leon Wyczółkowski, Witold Pruszkowski i wielu innych.

Kuratorki wystawy: Beata Grochowska i Katarzyna Jarmuł



„Opowiem ci bajkę... Polskie baśnie, legendy i podania w sztuce”

Legenda żyje własnym życiem. Tworzą ją ludzie wszystkich czasów i epok. Jest wiecznie żywa, ciągle w ruchu i nieprzewidywalnym rozwoju. Anna Szałapak


Od 18 kwietnia do 29 czerwca 2008 roku Muzeum Śląskie w Katowicach zaprasza na edukacyjną wystawę łączącą literaturę i sztuki plastyczne. Ekspozycja ma na celu przypomnienie polskich baśni ludowych i literackich oraz sposobu, w jaki inspirowały artystów od XVIII do XX wieku.
Zapewne nie tylko w Polsce od jakiegoś czasu obserwujemy zjawisko wypierania baśni rodzimej przez motywy - nazwijmy je - „ogólnoświatowe”. Małe, kolorowe, efektownie wydane książeczki zawierają tematy powszechnie znane. Są to zazwyczaj skrócone, spłycone, wręcz okaleczone wersje bajek Charles’a Perrault, braci Grimm lub późniejszych utworów literackich. Jest Czerwony Kapturek, Śpiąca Królewna, Pinokio i Kubuś Puchatek. Podobnie film, głównie animowany, promuje teksty klasyczne, od „Królewny Śnieżki” po „Shrecka”.
Gdzie wśród nich są nasze polskie baśnie i podania? Dzieci niechętnie sięgają do wydań sprzed laty, często bez ilustracji. Pojedyncze utwory w podręcznikach to stanowczo za mało. Współczesne nastolatki nie wiedzą, kim była Wanda i dlaczego rzuciła się do Wisły. Nie wiedzą, kogo zjadły myszy w Kruszwicy. Kuratorki wystawy - Beata Grochowska i Katarzyna Jarmuł – wyjaśniają: Dlatego powstała ta wystawa. Chcemy dorosłym przypomnieć, a dzieciom opowiedzieć baśnie, legendy i podania rodzime. Najstarsze, które prezentujemy sięgają wczesnego średniowiecza. Są to podania o początkach państwa polskiego, mity nadgoplańskie o Popielu i Piaście Kołodzieju. Nie zapominamy również o Kraku i smoku wawelskim. Pragniemy, choć to może cel zbyt ambitny, podtrzymać ciągłość tradycji – aby wnuki poznały teksty, na których wychowali się ich dziadkowie.
W „opowiadaniu bajek” pomoże kilkadziesiąt dzieł: grafik, rysunków, obrazów i rzeźb inspirowanych ich tematyką. Ich twórcy to m.in. znani polscy artyści: Jan Matejko, Leon Wyczółkowski, Witold Pruszkowski i wielu innych.
Wystawa prezentuje głównie dzieła z XIX i XX wieku, rzadkie są przedstawienia starsze. Wiąże się to ze szczególnym zainteresowaniem w tym właśnie okresie historią ojczystą, a legendy były tematem uzupełniającym i ubarwiającym przekaz historyczny, także w malarstwie oraz grafice. Pod względem formy obrazy te cechowała jeszcze akademicka konwencja połączona z dekoracyjnością i malowniczością ujęcia, często pewien dramatyzm i teatralność póz, gestów, scenografii. Z czasem przedstawienia te zaczęły wyrażać złożone treści symboliczne, niejednokrotnie okraszone humorem. Odrębną, ciekawą i dość liczną grupę stanowią ilustracje do baśni i legend, książkowe bądź samodzielne, wykonywane w technikach graficznych. Na ich przykładzie również można zaobserwować, jak zmieniało się podejście artystów do literackiego przekazu.
Wśród inspirujących malarstwo legend, podań i baśniowych opowieści największe znaczenie mają legendy małopolskie, „sięgające czasów plemiennego państwa Wiślan” i wielkopolskie, „zrodzone często w czasach plemiennego państwa Polan. Mimo upływu tysiącleci żywotność ich nie maleje, choć bez wątpienia ich znaczenie w sposób istotny się zmienia” (M. Niezabitowski). W tej grupie mieszczą się podania o królu Popielu, Piaście i Rzepisze (Ignacy Gołębiowski Piast obrany na króla), Kraku i Wandzie (Maksymilian Piotrowski Śmierć Wandy) czy wawelskim smoku. Fascynowano się nie tylko mitycznymi monarchami, ale także chętnie wyobrażano historyczne postaci władców. Do ulubionych bohaterów należała królowa Jadwiga. Powstawały nie tylko wyimaginowane jej portrety, ale także częste – choć nielicznie zachowane – prace ukazujące epizody z jej życia (Aleksander Kotsis Stopka królowej Jadwigi). Popularnym motywem był temat tragicznej miłości Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny oraz śmierci Barbary. Do wątków na poły legendarnych można zaliczyć również przedstawienia postaci związanych z królewskim dworem, a pojawiających się w literaturze (lutmistrza Bekwarka, czy czarnoksiężnika Twardowskiego – np. w obrazie Walerego Eljasza Radzikowskiego Pan Twardowski i diabeł). Fakty historyczne, zgodnie z duchem epoki, splatają się tu z ludzkimi przeżyciami, czynami, uczuciami, a racje polityczne z prawem moralnym.
W połowie XIX wieku literatura romantyczna i rozwój badań etnograficznych na nowo spopularyzowały wątki baśniowo – fantastyczne. Tradycja ludowa inspirowała plastykę bezpośrednio, ale i przez dzieła literackie. Częstym motywem w tym okresie, zaczerpniętym z utworów romantyków, była alegoryzacja sił i zjawisk przyrody (Julian Fałat Świteź). Artyści dążyli przy tym do uprawdopodobnienia tego fantastycznego motywu. Należą do niego tematy rusałek (topielic, dziwożon, Goplany, błędnych ogników) i nocy świętojańskiej (kwiatu paproci, wianków, jak w obrazie Witolda Pruszkowskiego Kwiat paproci). Nie zawsze miały one sielankowe znaczenie. Rusałki uosabiały dusze skrzywdzonych dziewczyn, które mściły się po śmierci (Jacek Malczewski Opętany z cyklu Rusałki). Dopiero z czasem stały się personifikacją ideału radosnego, pozbawionego cierpień życia. Z tematem rusałek wiąże się także charakterystyczne dla polskiej sztuki przedstawienie „załaskotania na śmierć”, także zaczerpnięte z folkloru za pośrednictwem literatury romantycznej. Artyści wielokrotnie przy pomocy realistycznego obrazowania starali się przekazać nastrój sentymentalnej i często umoralniającej baśni. Stąd w różnych przedstawieniach pojawiają się diabły, wrony, wschodzący księżyc, tajemnicza komnata, ruiny starego zamczyska. Ciekawym motywem o takiej symbolicznej wymowie okazała się postać diabła. Przybierająca czasem wygląd demoniczny o złośliwie ironicznym wyrazie twarzy, później stała się karykaturą człowieka i uosobieniem tkwiącego w nim zła. Poprzez swój wygląd, pozy, sposób bycia wyolbrzymiała negatywne ludzkie cechy, wywołując już tylko politowanie i śmiech. Jako taka pojawiała się w ludowych legendach o Borucie i Rokicie, a przede wszystkim o Twardowskim (Tomasz Lisiewicz Porwanie Twardowskiego).
Wreszcie dla sztuki końca XIX wieku ważne okazały się motywy śpiących rycerzy w Tatrach, którzy obudzeni muzyką, ucieleśniali psychiczne i fizyczne siły tkwiące w narodzie, żyjącym pod zaborami. Odżyła wówczas średniowieczna legenda, związana nie tylko z Tatrami, ale i Wawelem (Władysław Skoczylas Śpiący rycerze w Tatrach, Leon Wyczółkowski Giewont w śniegu oraz Aleksander Kotsis Góral).
Można zauważyć, że w XIX wieku obrazy o tematyce baśniowo – fantastycznej, ze względu na wyjątkową sytuację polityczną, niosły niejednokrotnie inne, pozaliterackie czy w ogóle pozaartystyczne przesłanie. Przeznaczone wyłącznie dla dorosłego odbiorcy, wielokrotnie podejmowały z nim dyskusję intelektualną i wrażeniową. Zaskakiwały nie tylko treścią, ale i pomysłowością formy. Była to sztuka, która rządziła się swoimi prawami. Literatura często tylko inspirowała, a wyobraźnia plastyczna twórców podążała niejednokrotnie w zupełnie innym kierunku.

Beata Grochowska i Katarzyna Jarmuł

Wpis wprowadzony przez:
KasiaPora

[10865]